Il-ħajja ta' kuljum ta' żmien Pinto
Kan. Dun Ġwakkin Schembri B.A. Lic.D., L.S.S.
LUNARIO, CALENDARIO E PRONOSTICO NUOVO DELL'ANNO 1769/1770/1771 DEL FAMOSO
ASTROLOGO RUTILIO BENINCASA, COLL'ORE DEL NASCER E TRAMONTAR DEL SOLE,
CORRISPONDENTI ALL'OROLOGIO DI MALTA, E COL FAR DELLA LUNA E SUOI QUARTI,
in Malta nel Palazzo, e Stamperia di S.A.S. Principe Sovrano di Rodi, Malta,
Gozo e dei Real Donimio di Tripoli etc, per il Capaci suo Stampatore, con
licenza dei Superiori; bl-istemma tal G.M. Em. Pinto; 36 pp; mm. 150x50;
il-kitba bil-linka, fit-tarf tal-paġni, ġie li ma tidhirx, fejn ixxarrbu
b'xi ilma.
36 pp. title-page, paġna ta' Note Annuali", żewġ paġni ta' introduzzjoni jew
"Discorso Generale" paġna għal kull wieħed mit-12-il xahar tas-sena, u 20
paġna vojti għal xi notamenti personali.).
Mhux fi żmiena biss inġorru l-'pocket diary' magħna u ninnotaw fih x'se
nixtru u kemm infaqna u kulma nixtiequ niftakru. Dawn it-tliet 'pocket
diaries' ta' żmein il-Gran Mastru Pinto joħduna lura, bil-ħsieb, fuq mitejn
sena. Għandhom il-valur, ta' Melitensia li huma, mhux biss għax ħarġu mill-Istamperija
tal-Palazz tal-Gran Mastri, ġol-Belt Valletta, iżda wkoll għax huma
manuskritti b'notamenti li tniżżlu hawn Malta stess u jixħtu xi dawl fuq
il-ħajja soċjail ta' dak iż-żmien.
L-introduzzjoni ta' żewġ paġni, f'kull wieħed mit-tliet libretti tagħti
tagħrif sew ta' astronomija kif ukoll ta' astroloġija - 'con licenza dei
Superiori'! Issemmi x'rabta hemm bejn dawn il-fenomeni kollha; il-gwerer,
il-paċi, u x'naf jien. Tagħlaq b'talba lis-Sema biex, bil-għajnuna
tal-Qaddisin Protetturi ta' Malta, il-Madonna u San Ġwann Battista u San
Pawl, il-Ġżejjer tagħna ma jġarrbux ħsara u biża'.
Illum, fl-1994, dawn it-tliet libretti jinsabu merfugħa għand ħabib tiegħi
li xi 30 sena ilu kien xtrahom xelin il-wieħed minn fuq il-Monti. F'idejn
min kienu fis-snin 1769-1770-1771- jiġifieri isem is-sid li kiteb fihom - ma
rnexxilniex insiru nafuh, għax hu imkin ma niżżel ismu fihom. L-anqas
nistgħu ngħidu fejn kien joqgħod. Kien jaf jikteb. Saċerdot ma kienx, u
Kavallier ta' l-Ordni ma kienx, la darba nafu li tgħarras (nhar is-Sibt,
il-15 ta' April, 1769), u ma damx ma żżewweġ (fil-24 tax-xahar, li kien it-Tnejn
filgħaxija). Fit-8.00 ta' filgħaxija, fis-7 ta' April, 1771, f'Dominica in
Albis (Ħadd fuq il-Għid), twelditilhom tarbija (aktarx it-tieni) u semmewh
Ġan Anton. Iżda la isem il-kittieb innifsu ma nafu lanqas isem martu: meta
kien jixtrilha xi żarbun jew xi ħaġa oħra, bl-edukazzjoni kollha u
bir-rispett kollu kien jirreferi għaliha u arah jikteb: "per la Signora".
Jidher, minn kull ma se nsemmu fuqu, li kien bniedem għani, forsi xi nobbli.
Kien jixtri żarbun kull xahar! Ftiehem ma l-iskarpan, li bil-prezz ta' 7
skudi fis-sena, jaħdimlu par kull xahar u hu jirritornalu l-par tax-xahar ta'
qabel: "10 Febbraio 1769: mi son accordato collo scarparo Bini di dovermi
fare u paio di scarpe al mese con consegnare il vecchio e vistire il nuovo
per scudi sette l'anno." Kellhom seftura, Marija u kienu jħallsu wkoll
lill-imraddgħa ("la balia") kull meta kienet tkun meħtieġa. Das-sinjur kellu
dar fil-kampanja u kien iqabbad ġardinar, jismu Ġamri Sciberras, biex
isaqqilu. Naħseb li kellu dar ġol-Belt; insibuh spiss jikri kaless lejn "il-Belt"
jew lejn "ir-Rahal", u milli jidher, kien iqatta' ġranet sħaħ, issa fid-dar
tal-belt, issa fid-dar tal-villeġġatura. Din ta' l-aħħar kienet aktarx f'Ħal
Lija, la darba jsemmilna darba minnhom li l-kaless krih għal Ħal Lija, jekk
ma marx biss għal xi qadja. Minbarra s-seftura, kellu wkoll impjeġati oħra
li regolarment jagħtihom il-paga, il-paga kien iqassamielhom ċertu Dun
Lawrenz Grima, li kien jeħodlu ħsiebhom. Lil ċerta Rożi kien iħallasha talli
tidrislu l-qamħ u taħsilhulu. La naf għax qargħi, l-anqas għall-eleganza,
kien juża l-parokka; għall-anqas nafu li darba xtara waħda għalih stess.
Kien ipejjep (pipa jew sigarri?) u t-tabakk kien jixtrih bl-użin. Fuq is-suf
u fuq xi siġġijiet, importati minn barra minn Malta, insibuh iħallas id-dazju
għand "il Signor Doganiere". Ġie li kien iqabbad perit - ingħidu aħna, lil "Mastro
Andrea perito" (li seta' kien missier il-Prof. Mons. Dun Pietru Pawl Psaila);
u nsibuh iħallas lill-imgħallem u l-bennej, u jħallas ukoll tat-travi u lil
dawk li jġorru l-ġebel bil-karettun u fuq l-ispalla; jissemmew, dawn,
il-"pastasi". Għad-dar tiegħu kienu jagħmlulu - jew jagħmilhom hu stess -
xirjiet ta' laħam, tiġieġ, ħut suprissat tat-ton, butir, żejt, ħall, imbid,
tuffieħ, bettieħ, dulliegħ?Jissemma wkoll il-larinġ u l-lumi u l-lumiċell,
iżda aktarx li kien ibiegħu u mhux jixtrih - l-aktar jekk id-dar
tal-kampanja li kellu, bil-ġnien magħha, kienet f'Ħal Lija? L-għaġin kien
jornah mill-fabbrika minflok kien jixtrih mingħand tal-'grocer'. Il-qamħ-mill-egħlieqi
tiegħu-kien jibagħtu fl-imtieħen biex jitħnuhulu. U l-kafe' kien iħallas
biex jasal għandu jixtri mitħun u mħawwar. Fost il-ħtiġijiet tad-dar, fid-djarji
jissemmew mhux biss iż-żigarella u l-kurdiċella u l-ħajt, iżda wkoll is-sapun
li kien jixtri u l-faħam tal-kannol ("legna carbonifera"=charcoal). Ġie li
kien jixtri xi ħabel għall-bir jew magħzqa għall-ġnien. Mhux l-ewwel darba
li t-tabib kien jissejaħ ġod-dar - ġie li tliett ijiem in fila. Jissemew sew
il-barbier, kemm l-iskarpan, kif ukoll il-ħajjat. Lill-Kappillan fit-tberik
ta' Sibt il-Għid kien jagħtih 4 tari, u lis-sagristan dak in-nhar kien
jixħetlu fis-sasla xi tari, minbarra xi 10 iħbub talli jimlielu flixkun
bl-ilma mbierek. Kien jixħet xi ħaġa tal-karita' fil-ħorġa tal-Patri
Kapuċċin li jiġi jagħmel ir-ronda. Għall-Qabar ta' Kristu, jiġifieri
lill-missjoni ta' L-Art Imqaddsa ġie li ta wkoll. Darba minnhom insibu
jagħtu kontribuzzjoni għal San Publiju.
Il-postijiet f'Malta li jissemmew hawnhekk, minbarra l-Belt u Ħal Lija, huma;
Birkirkara, fejn kien hemm ċertu barbier jismu Wenzu Barbara; Bormla, fejn
kien joqgħod xi ħadd jismu Luqa Camilleri; u l-Birgu, fejn tissemma waħda
jisimha Elena. Żewġ naħiet fejn kellu l-art u r-raba' kienu l-Busbesija (bejn
il-Mosta u Birkirkara_ u l-Bordin bejn il-Mosta u Ħal Lija, jew bejn is-Siggiewi
u Ħaż-Żebbuġ?) Iż-żewġ qassisin li jissemmew b'isimhom kienu Dun Lawrenz
Grima (tgħid minn Ħal Lija?)u l-Kanonku Tonna (wieħed mill-ġirien
tal-kittieb, għandi naħseb, aktarx ġol-Belt). Ta' Grima, jiġifieri Dun
Lawrenz u niesu, forsi ħutu, Mastru Ġużepp u Filippu li kienu aħwa, jidhru
li das-sinjur kien jafda ħafna fuqhom u jafdahom bil-flus. Fost ħaddiema
oħra li kellu, jissemmew Ġanni Bonnici, Ġorġ, Wiġi, Pawlu, Rożi, Ġakbu,
Klement, Bartilmew, Anġlu, Lawrika, Tumas, u xi oħrajn, minbarra li semejna
qabel.
Fl-ewwel ġranet ta' Ġunju, darba minnhom (fl-1770), dan is-sinjur wasal
wasla sal-Buskett - xi tliet ġimgħat qabel l-Imnarja. Kif kien hemm, xtara
l-pastizzi, imtela' ġmielu, reġa' rikeb il-kaless, u telaq lura lejn id-dar;
il-kaless u l-pastizzi ma qamlulux għajr 6 tari u 15-il ħabba. Kemm kienu
jafu jgħixu n-nies ta' dari! Mhux ta' b'xejn li x-xewqat sbieħ ta' l-istampatur,
imwassal lill-qarrejja ta' dawk il-'pocket diaries' ta' mitejn sena ilu,
kienu dawn: "Vivete contenti! Vivete tranquilli! Pitno nnfisu, raġel ta' 90
sena, hekk kien igħix. Fi żmien dak il-Gran Mastru, jidher li għex ukoll
hekk, matul dawk it-tliet snin minn ħajtu, il-kittieb li ismu ma nafuħx?
Ilsna ħziena fuq il-pittura ta' l-arzella
Minn Dr. Carmel Mallia
D.Litt, ND.BA Hons (Lond), Lic, Esperanto, DFH&HC (Paris)
Mgħotti bit-tużell, ixxamplat fl-arzella tal-kor tal-Knisja ta' San Ġorġ ta'
beltna, hemm waħda mill-isbaħ pitturi li għoġbu jħallilna l-pittur Ġużeppi
Cali (1846-1930): l-Apoteosi ta' San Ġorġ jew San Ġorġ fil-glorja. Cali
pittirha fil-bidu tas-seklu, u nkixfet bejn wieħed u ieħor fil-bidu ta'
Diċembru ta' l-1905 jiġifieri 95 sena ilu meta l-pittur kellu 59 sena jew 25
sena qabel miet.
Dan sirt nafu b'kumbinazzjoni jien u nqalleb il-gazzetta Malta1 fejn, f'nota
ċkejkna jingħad li fir-rivista l-oħra Malta Letteraria2, rivista tas-soċjeta'
La Giovine Malta, miktuba bit-Taljan, hemm artiklu fuq il-pittura l-ġdida ta'
l-arzella tal-kor tal-knisja ta' San Ġorġ ta' beltna.
Issa jekk wieħed jifli sewwa din il-pittura jinduna x'armonija fiha,
x'bilanċ fiha, x'kuluri li jgħaxxqu għandha. F'kelma waħda, pittura mill-isbaħ
kif kien jaf ipitter Cali', jgħidu x'jgħidu l-kritiċI li qatt m'għandhom
ħajta f'ilsienhom, ikollhom u ma jkollhomx raġun, għalkemm jidhrilhom li
dejjem għandhom raġun.
L-artikolista li qed niċċita isfel, li jidher li jaf xi jgħid, jistqarr li
din l-opra tista' tħabbatha sew ma' l-aħjar xogħlijiet dell'Umbriana Scuola,
u jiġbor kollox f'sentenza waħda imma li tfisser ħafna: Eccelente e gaio e'
il colorito (il-kuluri, eċċelenti u ħajja). U mbagħad jgħaddi biex isemmi s-serafini
li l'angelico di Fiesole non ne saprebbe far migliori (l-anġeliku ta'
Fiosole - jiġifieri l-pittur Dumnikan Fra Angelico: c.1400-1455: nota tiegħi
- ma kienx ipitter aħjar minnu).
Imma ħej fid-dinja tibqa' kwiet sakemm iħalluk in-nies. Kull artist ikollu
l-għedewwa tiegħu ħafna darbi bla ma jkun jaf. Ukoll f'dal-każ, kien hemm
min taqtaq kontra. Kien hemm min qal li l-kuluri wżati kienu se jinżgħu
f'qasir żmien u jitilfu il pristine splendore. Il-ħmerija hi li ma qalx jekk
dan l-għidut kienx ġej minn xi qriema jew minn xi ħadd barra Ħal Qormi. Fl-aħħar
mill-aħħar, dawn in-nies li lesti jmaqdru ssibhom kullimkien. L-aħjar ħaġa
li wieħed jagħmel ma' dawn hu bħalma kien qal Dante fid-Divina Commedia
tiegħu: non ragioniam di lor (inħalluhom jgħidu). Is-sabiħ jibqa' dejjem
sabiħ, jgħidu x'jgħidu, imaqdru kemm imaqdru. Fil-fatt l-artikolista hekk
għamel ukoll: Piu' stupide asserzione di questa non puo' darsi (ma jistax
ikun hemm stqarrija aktar baħnana minn din). Ikompli li, qabel, l-istess
pittur kien ġa ħalla xogħlijiet tiegħu fil-parroċċa ta' Ħal-Lija. U jien
inżid ngħid li f'April tas-sena ta' wara, jiġifieri fl-1906, inkixef fil-kor
tal-parroċċa ta' Ħal Balzan xogħol ieħor tal-Cali'3. Dan ifisser li x-xogħol
ta' dal-pittur kien qed jingħoġob.
Illum ukoll issib min jgħidlek li dil-pittura tal-Cali' f'Ħal Qormi ma
tistax titqies fost l-aħjar xogħol tal-pittur4. Imma bħalma ġa għidt, kull
kritika hi soġġettiva. Wieħed jgħid mod, l-għada jiġi ieħor u jgħid mod
ieħor. Jien nirrispetta kull kritika, imma mhux bilfors noqgħod għalija,
għax mitt bniedem mitt fehma.
Lura għall-artikolista tal-Malta Letteraria. Ma nafx għaliex, flok ma ffirma
b'ismu ġab biss R.S.O. Min jaf għaliex, hux? X'ried jaħbi? Insomma fuq
dil-pittura qal tiegħu wkoll. Qal li jista' jkun li, billi l-pittura saret
fuq il-ġebla, jekk il-ġebla hi ta' kwalita' inferjuri, il-pittura jista'
jkollha delle scrostature (titqarqaċ). Biss fl-aħħar ta' l-artiklu xorta
jifraħ lill-Cali': is-sbuħija tax-xogħol tiegħu tisboq bil-wisq aktar it-tifħir
unli li seta' jagħtih.
Barra l-pitturi antiki li hemm fl-Arċipretali tagħna, lit rid tivvalutahom
apparti għall-preġju tagħhom, għax antiki, il-pittura ta' l-arzella tal-kor
hi l-aħjar biċċa xogħol fil-knisja kollha, impittra minn wieħed mill-aqwa
pitturi li qatt kellna Malta, Ġużeppi Cali'. Hu dnub li hi mgħottija bit-tużell
li naħseb li mingħajru l-kor ikun isbaħ u jieħu dimensjoni akbar, barra li
jista' jkun apprezzat aktar minn kulħabb. X'inhu l-aħjar, it-tużell jew
il-faċċata tal-kor bis-sbuħija kollha tagħha, u bil-kritika kollha li kienet
qalgħet minn xi ilsna ħżiena fl-1905?
Referenzi
1. Malta: 19.1.1906
2. Malta Letteraria: Lavori d'arte nella Parrochiale di Casal Curmi,
iffirmat R.S.O. Diċ. 1905 pp. 381.382
3. Malta 7 ta' april 1906
4. "Il-Knisja Parrokkjali ta' San Ġorġ Ħal Qormi, Ed. Joseph F. Grima: "Xogħlijiet
u Artiġjanat fil-Knisja ta' San Ġorġ Mario Buhagiar (Illum Dr.).
